“ Chi lăng quan hiểm dữ thiên tề” 
(Ải chi lăng hiểm tựa như lê trời)

Lời của nhà thơ Phạm Sư Mạnh (đời Trần ) đã lột tả chân xác cái địa thế có một không hai này của cửa ải biên giới phía bắc nước ta. Ải Chi Lăng là một cửa ngõ xung yếu thuộc xã Chi Lăng, huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Nó nằm cách thủ đơ Hà Nội hơn 100 cây số và cách biên giới Việt - Trung khoảng 60 cây số. Ải Chi Lăng chắn ngang quốc lộ 1A, là con đường độc đạo ngắn nhất từ Quảng Tây (Trung Quốc ) sang Đông Đơ (Hà Nội), mà trước đây cũng như hiện nay sứ thần hai nước thường qua lại giao hảo !

Ải Chi Lăng nằm trên một thung lũng nhỏ, hình bầu dục, dài 4 cây số, núi non trùng điệp hiểm trở vây bủa bốn bề. Sừng sững ở phía tây thung lũng là dãy núi Cai Kinh với nhiều hang động kỳ vĩ. Còn ở phía đông là các dãy núi Qủy Môn, Chi Lăng, Phượng Hồng, Thái Hồ… kết thành vòng cung bao bọc lấy thung lũng. Con sông Thương hùng dũng cắt đơi thung lũng, làm nỗi lên trong lòng ải 5 ngọn núi thật kỳ thú: đó là Mã Yên, Kỳ Lân, Hàm Quỉ, Ma Săn, Nà Nơng. Cửa ải phía Bắc một bên tựa vào núi Cai Kinh, một bên tựa vào núi Hàm Quỉ, có tên là Quỉ Môn Quan. Cửa ải phía nam nằm giữa núi Cai Kinh và núi Chi Lăng, gọi là cửa ngõ Thề (tương truyền nơi đây từng diễn ra lễ thề nguyện của quân dân ta quyết tâm đuổi giặc, cứu nước ). Riêng Quỉ Môn Quan luôn là nỗi ám ảnh kinh hồng của đạo quân xâm lược:

Quỷ Môn Quan ! Quỷ Môn Quan !

Thập nhân khứ, nhất nhân hoàn !

(Cửa ải quỷ ! Cửa ải Quỷ Mười người ra đi, một người trở về ! )

Với địa thế như vậy, rõ ràng ải Chi Lăng là một trận đồ hiểm hĩc. Nó hạn chế các cuộc hành quân với qui mơ lớn kiểu “ biển người” của địch và thuận lợi cho việc bí mật mai phục chia cắt tiêu diệt địch của quân ta.

Lịch sử đã ghi lại nơi đây nhiều chiến công hiểm hách của dân tộc trong quá trình bảo vệ non sông gấm vĩc. Đó vào năm 981, Thập đạo tướng quân Lê Hồn đã đánh tan hàng chục vạn quân xâm lược Tống, giết chết tướng giặc là Hầu Nhân Bảo. Năm 1076, tù trưởng dân tộc Tày là Thân Cảnh Phúc, phò mã - nhà Lý, đã chặn đứng 30 vạn quân Tống, buộc tướng giặc Quách Quỳ phải mở đường vòng sang phía Tây, hành quân xuống sông Như Nguyệt (Sơng Cầu), để rồi Lý Thường Kiệt đánh cho tan tành. Năm 1288, quân dân nhà Trần đã chặn đánh cánh quân Thốt Hoan trên đường rút lui, làm cho ky binh của chúng bò sập bẫy, bộ binh bò trúng tên tẩm thuốc độc chết la liệt. Và trước đó, vào năm 1285, tướng nhà Trần là Nguyễn Địa Lơ đã bắn chết tên Việt gian Trần Kiện cõng rắn cắn gà nhà tại trại Ma Lạc. Đến năm 1406, Hồ Hán Thương sai tướng Hồ Vân phục kích tên tướng nhà Minh hung hăng Hồng Trung ở Cần Trạm, làm chúng hoảng hốt cất vĩ chạy một lèo về nước, để rơi lại tên Việt gian Trần Thiêm Bình. Đặc biệt, ải Chi Lăng gắn với chiến thắng lẫy lừng của nghĩa quân Lam Sơn dưới sự chỉ huy của Lê Lợi và Nguyễn Trãi trước viện binh của nhà Minh do Thái tử thái phĩ An viễn hầu Liễu Thăng cầm đầu. Cuối cùng tên tướng từng đánh đông dẹp bắc phải để xác lại tại cửa ải “ hiểm dữ thiên tề” này. Bây giờ, tướng nhà Minh là Vương Thơng chỉ huy quân xâm lược, đang bò nghĩa quân Lam Sơn bao vây ở thành Đông Quan. Được tin cấp báo, triều đình nhà Minh tức tốc đưa quân sang cứu viện. Cánh quân thứ nhất gồm 10 vạn tinh binh do Liễu Thăng chỉ huy theo đường Quảng Tây tiến vào Lạng Sơn. Còn Mộc Thanh chỉ huy cánh quân thứ hai hành quân theo hướng Vân Nam xuống. Tướng quân Trần Lựu được giao nhiệm vụ “đón” Liễu Thăng, bằng cách vừa đánh vừa rút lui để nhử địch vào thế trận. Ỷ thế mạnh, Liễu Thăng hùng hổ đuổi theo Trần Lựu vào con đường độc đạo hướng về ải Chi Lăng. Tới cửa ải phía nam là Ngõ Thề, gặp phải cánh đồng sình, Liễu Thăng cùng 100 kỵ binh đi tiên phong dạt vào núi Mã Yên, lọt giữa ơ phục kích. Trần Lựu lúc này quay ngựa trở lại hợp cùng các tướng Lê Sát, Lưu Nhân Chú, Đinh Liệt… đằng đằng sát khí bao vây bốn mặt. Liễu Thăng bò rơi đầu bò nghĩa quân Lam Sơn đánh cho không còn mảnh giáp. Đúng như “ Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi có viết:

Ngày mười tám, tại Chi Lăng, Liễu Thăng thất thế

Ngày hai mươi, tại Mã Yên, Liễu Thăng phơi thây.

Ngày nay tại nơi này còn một hòn đá hình người không đầu, gọi là “Liệu Thăng Thạch”. Tương truyền, sau khi chết, Liễu Thăng đã hố thành hòn đá trên. Gần đó còn có một hòn đá hình thanh kiếm, được gọi là “ Lê Tổ Kiếm”, tức kiếm là Lê Lợi.

Năm 1820 trên đường sang sứ nhà Thanh, khi đi ngang hòn đá kỳ dị trên, Ngơ Thì Vị đã cảm tác nên bài thơ “Liễu Thăng Thạch”, trong đó có đoạn:

Để sự hà tu biện hữu vô?

Hồng Lê công đức tại Bình Hồ

Thạch ngân ẩn ước sương đao lạc

Đài sắc y hy huyết giáp ô.

Dịch thơ là:

Việc ấy bàn chi thực hay hư?

Vua Lê công lớn diệt quân thù

Đá hằn vết chém đường đao cũ

Rêu quyện màu hoen áo giáp xưa.

( Xuân Thủy dịch)

 và còn rất nhiều văn, thơ, từ, phú khác của các văn nhân thi sĩ đã viết về cửa ải “hiểm dữ thiên tề” này, khi có dịp đặt chân đến đây. Ải Chi Lăng chỉ là một chấm son nhỏ trong một bức rồng kỳ vĩ và bí ẩn của một dân tộc có 4000 năm lịch sử oai hùng.

Ngày nay trong mọi cuộc chiến đau thương đã chấm dứt, ải Chi Lăng đã trở thành một cửa ải hồ Bình, hữu nghò của hai dân tộc Việt – Trung láng giềng thân thiện. Hình thế sông núi ở đây rất ngoạn mục, là điểm du lịch đầy hấp dẫn. Ngồi ra, cửa ải còn thường xuyên đưa đón nhân dân hai bên biên giới qua lại mua bán, trao đổi hàng hóa. Đ

ến với ải Chi Lăng, du khách bốn phương sẽ hiểu hơn non sông gấm vóc và hào khí bất khuất của một dân tộc “ lưng đeo gươm, tay mềm mại bút hoa”.

Nguồn: http://mic.edu.vn/chuongtrinhdaotao/cacmonkhoahoccoso/dieukhienchuongtrinh/jmic.asp?id=12